بخش پنجم : ماهیت و احکام آن الفصل الاول : الماهیه من حیث هی لیست الاهی
تعریف ماهیت
آیا بحث از ماهیت مسئله ای فلسفی است؟
توضیحی درباره مفاد قاعده « الماهیه من حیث هی لیست الاهی»
اثبات قاعده « الماهیه من حیث هی لیست الاهی»
معنای ارتفاع نقیضین از مرتبه ماهیت
چند نکته
الفصل الثانی : فی اعتبارات الماهیه و ما یلحق بها من المسائل
شرح اعتبارات سه گانه ماهیت
تقسیم یاد شده به حصر عقلی است
اصطلاح دیگر بشرط لا
بیانی دیگر درباره اعتبارات سه گانه
آیا اعتبارات سه گانه ف ماهیت را به سه بخش تقسیم می کند ؟
مقسم اعتبارات سه گانه ماهیت همان کلی طبیعی است
کلی طبیعی در خارج موجود است
کثرت عددی کلی طبیعی موجود در خارج
الفصل الثالث : فی معنی الذاتی و العرضی
تعریف ذاتی و عرضی
چند نکته
محمول بالضمیمه و خارج محمول
دو پاسخ به یک اشکال
تفاوت پاسخ اول با پاسخ دوم
الفصل الرابع : فی الجنس و الفصل و النوع و بعض ما یلحق بذلک
تعریف نوع نزد منطق دانان
تعریف نوع نزد مولف
بیان استاد مطهری در تعریف «نوع»
تعریف جنس و فصل
تقسیمات جنس، فصل و وع
تفاوت میان جنس و ماده
تفاوت میان فصل و صورت
یک نکته
نتایج بحث : 1- اتحاد جنس و فصل با نوع
2- حمل جنس و فصل بر نوع ، اولی است
3- امتناع تحقق دو جنس و یا دو فصل در یک مرتبه برای یک نوع
4- اختلاف جنس با ماده و نیز فصل با صورت تنها در اعتبار است
اعراض فاقد ماده و صورت خارجی هستند
یک نکته
الفصل الخامس : فی بعض احکام الفصل
فصل منطقی
فصل اشتقاقی
حقیقت نوع همان فصل اخیر آن است
شیئیت شیء به « صورت» آن است
فصل در جنس خودش مندرج نیست
الفصل السادس : فی النوع و بعض احکامه
اجزای ماهیت در خارج با یک وجود می شوند
رابطه جنس و فصل در ذهن
اقسام ترکیب
نحوه ترکیب ماده و صورت و ویژگی های آن
یک نکته
هر نوع مجرد تنها یک فرد دارد
یک نکته
الفصل السابع: فی الکلی و الجزائی و نحوه وجودهما
نظر مولف درباره کلی و جزیی
دو نکته
الفصل الثامن : فی تمیز الماهیات و تشخصها
تعریف تمیز و تشخیص و تفاوت های آن دو
گونه های مختلف تمایز میان دو ماهیت
تشکیک در ماهیات راه ندارد
عامل تشخص
عامل تشخص نزد مشهور حکما
نظریه درست در مسئله
بیان استاد مطهری
بخش ششم : مقوله های ده گانه یا اجناس عالیی که انواع ماهیات بدان ها ختم می شود
مقدمه
الفصل الول : تعریف الجوهر و العرض – عدد المقولات
تقسیم ماهیت به جوهر و عرض
چند نکته
جوهر و عرض هر دو در خارج تحقق دارد
عرض مقوله نیست
چرا جوهر مفهومی ماهوی است
شمار مقولات نزد حکمای مشا
شمار مقولات نزد عمر بن سهلان
شمار مقولات نزد شیخ اشراق
یک نکته
الفصل الثانی : فی اقسام الجوهر
اقسام جوهر
تعریف هری ک از اقسام جوهر
صورت جسمی در حقیقت ، نوع جوهر نیست
الفصل الثالث : فی الجسم
نقد و بررسی آرا و نظریات درباره حقیقت اجسام محسوس
1- نقد و بررسی نظریه متکلمان
2- نقد و بررسی نظریه نظام
3- نقد و بررسی نظریه حکما
4- نقد و بررسی نظریه شهرستانی
5- نظریبه ذی مقراطیس
الفصل الرابع : فی اثبات الماده الاول و الصوره الجسمیه
طرح مسئله
یک نکته
اثبات ماده اولی و صورت جسمیه
ماده اولی و ماده ثانیه
الفصل الخامس : فی اثبات الصور النوعیه
آیا هویت و ذات همه اجسام یکی است ؟
نظریه ذی مقراطیس و تابعان او
نظریه حکمای اشراقی
نظریه حکمای مشا
اثبات صور نوعیه
نخستین صور نوعیه
الفصل السادس : فی تلازم الماده و الصوره
عدم انفلاک ماده از صورت
عدم انفلاک صورت از ماده
دو نکته
الفصل السابع
: فی ان کلا من الماده و الصوره محتاجه الی الخری
رابطه مطالب این فصل با فصل پیشین
بیان اجمالی نیازمندی ماده و صورت به یکدیگر
دو نکته
بیان تفصیلی نیازمندی صورت به ماده
دو نکته
بیان تفصیلی نیازمندی ماده به صورت
چند نکته مهم
دو اشکال بر علت بودن صورت برای ماده
اشکال نخست
اشکال دوم
یک پاسخ به دو اشکال فوق
یک نکته
الفصل الثامن : النفس و العقل موجودان
اقسام ادله تجرد نفس
اثبات تجرد نفس از راه علم و ادراک
تکمیل اول بر وجود عقل
دلیل دوم
تضاد در جوهر راه ندارد
الفصل التاسع : فی الکلم و انقساماته و خواصه
کمیت ذاتا قابل انقسام است
کمیت قابل انقسام و همی است
یک نکته
تقسیم کم به کم متصل و کم منفصل
اقسام کم متصل
اقسام کم متصل قار الذات
قول به « خلا» و تردید در وجود کم متصل قار
ویژگی های کم
الفصل العاشر : فی الکیف
تعریف کیفیت (= چگونگی)
1- کیفیات نفسانی
2- کیفیات مخصوص به کمیات
3- کیفیات استعدادی
نسبت کیف استعدادی به هیولای اولی
4- کیفیات محسوس
5- ملموسات یا کیفیات قابل لمس
تردید دانشمندان تجربی در وجود خارجی کیفیات محسوس
الفصل الحادی عشر: فی المقولات النسبیه
نسبت مقوله نیست
مقوله این
مقوله متی
متای حقیقی و متای غیر حقیقی
تقسیم متی به تیغ تقسیم پدیده های زمانی
مقوله وضع
مقوله جده
مقوله اضافه
اضافه متشابه الاطراف و اضافه مختلف الاطراف
تکافو متضایفین در وجود و عدم و قوه و فعل
مضاف حقیقی و مضاف مشهوری
مقوله فعل و مقوله انفعال
بخش هفتم : علت و معلول
الفصل الاول : فی اثبات العلیه و المعلولیه و انهما فی الوجود
قانون علیت و تنسیق های گوناگون آن
اثبات قانون علیت علیت و معلولیت
علیت و معلولیت تنها در وجود است
علت و معلول
دو نکته
مجعول همان وجود است
یک نکته
دو دلیل بر مجعول نبودن ماهیت
اثبات مجعول نبودن صیرورت
الفصل الثانی : فی انقسامات العله
علت تامه و علت ناقصه
علت واحد و کثیر
علت بسیط و مرکب
علت قریب و بعید
علت داخلی و خارجی
علت حقیقی و علت معد
یک نکته
الفصل الثالث : فی وجوب وجود المعلول عند وجود العله التامه
تفاوت میان این مسئله با مسئله الشیء ما لم یجب لم یوجد
اثبات وجوب بالقیاس معلول نسبت به علت تامه
یک نکته
برهان نخست بر وجوب بالقیاس علت نسبت به معلول
نتیجه بحث در مورد معلول زمان مند
برهان دوم بر وجوب بالقیاس علت نسبت به معلول
یک نکته
توضیحی بیشتر درباره حقیقت رابطه علت با معلول
الفصل الرابع : قاعده « الواحد »
مقصود از علت واحد و معلول واحد در قاعده الواحد
لزوم سنخیت میان علت و معلول
کلامی از المیزان درباره سنخیت میان علت و معلول
اثبات قاعده الواحد
فذوع قاعده الواحد
الفصل الخامس : فی استحاله الدور و التسلسل فی العلل
تعریف دور
دور مضمر و دور مصرح
اثبات امتناع دور
یک نکته
تسلسل
تعریف تسلسل
اقسام تسلسل
شروط تسلسل
چند نکته
برهان نخست بر استحاله تسلسل ( برهان وسط و طرف )
چند نکته درباره برهان وسط و طرف
برهان دوم بر استحاله تسلسل
اشاره به براهین دیگر تسلسل (برهان فار ابی)
الفصل السادس : العله الفاعلیه و اقسامها
تعریف علت فاعلی
نمودار اقسام علت فاعلی
1- فاعل طبعی یا بالطبع
2- فاعل بالقسر یا قسری
3- فاعل بالجبر
4- فاعل بالرضا
5- فاعل بالقصد
6- فاعل بالعنایه
7- فاعل بالتجلی
8- فاعل بالتسخیر
فاعل بالجبر و فاعل بالعنایه دو نوع مستقل نیستند
آن چه فعل جبری به شمار آمده در حقیقت فعل اختیاری است
آن چه فاعل بالعنایه به شمار آمده در واقع فاعل بالقصد است
الفصل السابع : فی العله الغائیه
دو نظر در باب علت غایی
علت غایی نزد حکمای الهی
رابطه وجودی غایت حرکت با حرکت
تقدم وجود علمی غایت بر وجود خارجی آن در فاعل های علمی
غایت در فاعل های طبیعی
اشکالهایی بر اصل علیت غائی
غایت فعل یا غایت به معنای ما الیه الحرکه
رابطه تکوینی میان غایت و ذی غایت
غایت فاعل یا مالاجله الحرکه
توضیحی درباره غایت مند بودن افعال باری تعالی و مجردات
محل نزاع مادی گرایان و خداباوری
الفصل الثامن : فی اثبات الغایه فیما یعد لعبا او جزافا
اثبات غایت در فاعل های طبیعی
اثبات غایت در افعال گزاف و بیهوده و مانند آن
مبادی کارهای ارادی
ارتباط هر یک از مبادی سه گانه فعل با یکدیگر
مبدا علمی برای کارهای اختیاری
حضور صورت علمی فعل و غفلت از آن
غایات هریک از مبادی فعل
عبث و بی هدفی بودن افعال امری نسبی است
افعال باطل واصل علیت غایی
الفصل التاسع : فی نفی القول بالاتفاق و هو انتفاء الرابطه بین ...
اصطلاحات گوناگون « اتفاق»
نظریه قائلان به اتفاق
استناد پیدایش عالم طبیعت به « اتفاق» نقد و بررسی نظریه اتفاق
پدیده های ممکن در نظر بدوی بر چهار قسم اند
در نظر دقیق همه پدیده های ممکن دائمی هستند
اثبات غایت
ما حصل سخن
الفصل العاشر : فی العله الصوریه و المادیه
علت صوری و مادی اختصاص به جواهر جسمی دارد
اثبات علت صوری
صورت ، علت صوری ماده نیست
اثبات علت مادی
دلیل اول بر عدم انحصار علت در علت مادی
دلیل دوم
الفضل الحادی عشر : فی العله الجسمانیه
آثار علت های جسمانی متناهی است
تاثیر علت های جسمانی مشورط به برقراری وضع خاص است
بخش هشتم : تقسیم موجود به واحد و کثیر
الفصل الاول : فی معنی الواحد و الکثیر
بحث از وحدت و کثرت از مسائل فلسفی است
بداهت مفهوم واحد و کثیر
فساد تعریف های واحد و کثیر
تعریف واحد و کثیر ، عریف لفظی است
معروف تر بودن وحدت نزد عقل و کثرت نزد خیال
وحدت مساوق با وجود است
مساوقت وحدت با وجود منافاتی با تقسیم موجود به واحد و کثیر ندارد
مساوق بودن خارجیت با وجود مناقاتی با تقسیم وجود به خارجی و ذهنی ندارد
سر مطلب چیست ؟
الفصل الثانی : فی اقسام الواحد
واحد حقیقی و غیر حقیقی
تقسیم واحد حقیقی به واحد غیر حق
یک نکته
تقسیم واحد غیر حق به واحد خصوصی و واحد عممی
اقسام واحد خصوصی
چند نکته
اقسام واحد عمومی
واحد غیر حقیقی و اقسام آن
الفصل الثالث : الهوهویه و هو الحمل
هوهویت و حمل
« هوهویت » از عوارض وحدت است
حمل ذاتی اولی
دو نکته
حمل شایع صناعی
عدم انحصار حمل در حمل اولی و حمل شایع
الفصل الر ابع : تقسیمات للحمل الشایع
حمل مواطات و حمل اشتقاق
حمل بتی و حمل غیر بتی
یک نکته
حمل بسیط و حمل مرکب
دفع اشکال از قاعده فرعیت
الفصل الخامس : فی الغیریه و التقابل
غیریت ذاتی و غیر ذاتی
یک نکته
تعریف تقابل
اقسام تقابل
تقابل تنها میان دو طرف برقرار می شود
الفصل السادس : فی تقابل التضایف
تعریف تضاعیف
نتقاضیان همتای یک دیگرند
الفصل السابع : فی تقابل التضاد
تعریف تضاد
احکام تضاد
1- متضادان تحت یک جنس قریب مندرج اند
2- متضادان موضوع مشترک دارند
3- متضادان در نهایت اختلاف و جدایی از هم هستند
نتیجه بحث
الفصل الثامن : فی تقابل العدم و الملکه
تعریف ملکه و عدم ملکه
عدم و ملکه حقیقی
عدم و ملکه مشهوری
الفصل التاسع : فی تقابل التناقض
تعریف تقابل تناقض
نحوه اتصاف مفاهیم مفرد به تناقض
مقصود از رفع در عبارت « نقیض کل شیء رفعه »
اجتماع و ارتفاع نقیضین ممتنع است
اصل امتناع تناقض اولی الاوائل و ام القضایا است
بیان استاد مطهری درباره ام القضایا بودن امتناع تناقض
چیزی از حکم نقیضین بیرون نیست
معنای ارتفاع نقیضین از مرتبه ماهیت
وحدت های نه گانه معتبر در تناقض
یک نکته
الفصل العاشر : فی تقابل الواحد و الکثیر
اختلاف میان واحد و کثیر تشکیکی است
بیانی دیگر برای نفی تقابل بالذات از واحد و کثیر
تقابل سلب و ایجاب ، ذهنی است نه خارجی
